Του Πατριάρχη
Η εκ νέου συζήτηση, εν έτει 2025, για το «πώς ακριβώς» πέθανε ο Γρηγόρης Αυξεντίου είναι περίεργη και ίσως δεν είναι αθώα. Δεν αφορά την ιστορική ακρίβεια, που οφείλουμε να υπηρετούμε, αλλά τη μετατόπιση του κάδρου. Από το «γιατί έμεινε» στο κρησφύγετο, στο «πώς έπεσε» στον βωμό του καθήκοντος.
Όταν μετατοπίζει έτσι το κέντρο βάρους, διαβρώνεις σιγά-σιγά το κύρος του ίδιου του Αγώνα. Οι αντιδράσεις που προκάλεσε το πρόσφατο Podcast με αναφορές σε αυτοπυροβολισμό ή «εκτέλεση» από συναγωνιστή, και η πολιτική κοκορομαχία που ακολούθησε, δείχνουν ακριβώς ένα πεδίο όπου η μνήμη γίνεται εργαλείο μικροκομματισμού και η αμφιβολία βαφτίζεται «αναθεώρηση».
Τα γεγονότα που δεν αλλάζουν. Στις 3 Μαρτίου 1957, οι Βρετανοί περικύκλωσαν το κρησφύγετο του υπαρχηγού της ΕΟΚΑ στον Μαχαιρά. Αφού απέτυχαν να τον συλλάβουν, έριξαν βενζίνη και πυρπολήσαν τον χώρο, κατόπιν ρητής διαταγής «να σκοτωθεί πριν υπάρξουν άλλες απώλειες». Αυτό δεν το λένε «εθνικοφροσύνη», το γράφουν οι ίδιοι, στο περιοδικό του Συντάγματος του Duke of Wellington: Καταιγισμός πυρών από τον Αυξεντίου, νεκρός δικός τους υπαξιωματικός στην είσοδο του κρησφυγέτου, αίτημα για «50 γαλόνια βενζίνης», άναμμα φωτιάς, εκρήξεις πυρομαχικών και ανάσυρση του απανθρακωμένου σώματός του. Είναι η ψυχρή γλώσσα μιας στρατιωτικής αναφοράς που επιβεβαιώνει την ουσία. Ο Αυξεντίου έπεσε πολεμώντας και κάηκε στο κρησφύγετο που αρνήθηκε να εγκαταλείψει.
Το «επιχείρημα» περί αυτοχειρίας στηρίζεται σε μια παλιά ιατροδικαστική αναφορά για διαμπερές τραύμα στο κεφάλι. Μόνο που η ίδια η επιστήμη λέει ότι, σε σώμα πλήρως απανθρακωμένο, η εκτίμηση απόστασης βολής είναι εξαιρετικά αβέβαιη, καθώς τα κρίσιμα ίχνη καταστρέφονται από τη θερμότητα. Επιπλέον, ο ιστορικός Π. Παπαπολυβίου υπενθυμίζει πως το τελικό πόρισμα της θανατικής ανάκρισης του 1957 κατέληξε ότι ο ήρωας δεν αυτοκτόνησε και το θανατηφόρο τραύμα συνδέθηκε με έκρηξη πυρομαχικών λόγω της φωτιάς. Αυτά δεν είναι «μύθος». Είναι πρακτικά έγγραφα και ιατροδικαστικά όρια, που δεν επιτρέπουν φαντασιώσεις.
Σε τι λοιπόν εξυπηρετεί ο θόρυβος; Πρώτον, στην αποδόμηση της ηθικής του Αγώνα. Αν ο «Σταυραετός του Μαχαιρά» μετατραπεί σε μια γκρίζα φιγούρα «αμφισβητούμενων συνθηκών θανάτου», τότε ο αντιαποικιακός αγώνας ωθείται στην περιοχή του «ναι μεν, αλλά». Αυτό το έργο το ξέρουμε από την αποικιακή προπαγάνδα της εποχής, που επιχείρησε ήδη από το 1957 να μετατρέψει την αυτοθυσία σε «απόγνωση». Σήμερα, η ίδια τεχνική επιστρέφει με νέο μανδύα με δήθεν «αποκαλύψεις» που αναπαράγουν τη ρητορική του των ιδεολογικών χαρακωμάτων.
Δεύτερον, ο θόρυβος λειτουργεί σαν κάλυμμα των αληθινών διλημμάτων.Όχι αν υπήρξε σφαίρα πριν ή μετά τη φωτιά, αλλά τι σημαίνει να μένεις συνειδητά «μέσα» ξέροντας πως «ζωντανό δεν θα με πιάσουν». Η ιστορική ουσία δεν είναι τεχνικό εύρημα, είναι η απόφαση. Κι αυτή η απόφαση, ελευθερία με κόστος την ζωή, είναι που ενοχλεί όσους προτιμούν μια Ιστορία απονευρωμένη, βολική για «ίσες αποστάσεις».
Τρίτον, η τροφοδότηση της αμφιβολίας σήμερα εξυπηρετεί μια ευρύτερη τάση αποεθνικοποίησης της μνήμης. Όταν οι ήρωες γίνονται «περιστατικά προς συζήτηση», όταν η θυσία εξισώνεται με το σενάριο, τότε το συλλογικό φρόνημα διαλύεται σε σχετικισμού. Έτσι, η ΕΟΚΑ δεν αμφισβητείται κατά μέτωπο, αλλά θολώνει από «αθώες» αμφιβολίες
Η ιστορική έρευνα οφείλει να σκάβει βαθιά, όχι να ροκανίζει σύμβολα. Στην περίπτωση Αυξεντίου, τα δεδομένα μιλούν και τα υπόλοιπα είναι απλώς θόρυβος, που μοιάζει με παλιά αποικιακή αφήγηση ντυμένη με «νέες απορίες»
