Του Πατριάρχη
Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου έφεραν την ψευδαίσθηση ενός ενιαίου κόσμου που θα μετεξελισσόταν, έστω και αργά, προς τη φιλελεύθερη δημοκρατία και την παγκόσμια συνεργασία.
Η θεωρία του Φουκουγιάμα για το «τέλος της ιστορίας» τη δεκαετία του ’90 έμοιαζε απολύτως λογική. Σήμερα, όμως, είμαστε αναγκασμένοι να παραδεχτούμε πως η ιστορία όχι μόνο δεν τελείωσε, αλλά επανήλθε δριμύτερη, με νέους όρους και άλλους πρωταγωνιστές.
Η νέα παγκόσμια διαίρεση δεν αντιστοιχεί στο παλιό δίπολο, καπιταλισμός – κομμουνισμός.
Είναι πιο ρευστή, πιο επικίνδυνη και κατά κάποιο τρόπο, πιο υποκριτική. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η Ευρώπη, η μόνη περιοχή στον κόσμο που επιμένει, έστω και με προβλήματα, να υπερασπίζεται τις αξίες του κράτους δικαίου, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της δημοκρατίας. Από την άλλη, έχουμε μια νέα συμμαχία αυταρχικών καθεστώτων. Τη Ρωσία του Πούτιν, το Ιράν των Αγιατολάχ, την Κίνα του κρατικού καπιταλισμού και τον Ερντογανικό αυταρχισμό στην Τουρκία.
Το παράδοξο είναι πως αυτή η νέα αντιπαράθεση δεν εξελίσσεται με την ίδια καθαρότητα που υπήρχε στην εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Τότε, οι ρόλοι ήταν ξεκάθαροι. Σήμερα, όμως, ο μεγάλος υποστηρικτής της παγκόσμιας δημοκρατίας, οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, εμφανίζονται ολοένα και πιο πρόθυμες να συμβιβαστούν με αυταρχικά καθεστώτα ή ακόμη χειρότερα, να φλερτάρουν με τον δικό τους εσωτερικό αυταρχισμό. Ο Ντόναλντ Τραμπ, όχι μόνο δεν κρύβει τον θαυμασμό του για ηγέτες όπως ο Πούτιν ή ο Όρμπαν, αλλά δείχνει αποφασισμένος να ξηλώσει τις θεσμικές εγγυήσεις της αμερικανικής δημοκρατίας.
Οι ΗΠΑ, κάτω από την πίεση εσωτερικών πολιτικών διχασμών και των εξωτερικών προκλήσεων, εμφανίζονται διχασμένες.
Η μία όψη τους στέλνει βοήθεια στην Ουκρανία και υπερασπίζεται την Ταϊβάν, ενώ η άλλη ανοίγει την πόρτα σε εμπορικές συμφωνίες με απολυταρχικά καθεστώτα και αναβιώνει τον απομονωτισμό του παρελθόντος.
Η Ευρώπη, μόνη και συχνά διστακτική, προσπαθεί να κρατήσει τη γραμμή άμυνας της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Όμως δεν έχει την ισχύ – ούτε στρατιωτική ούτε γεωπολιτική – να επιβάλει διεθνείς κανόνες. Αυτό δημιουργεί ένα εξαιρετικά ασταθές περιβάλλον, όπου οι αξίες γίνονται αντικείμενο διαπραγμάτευσης και οι ισχυροί δρουν χωρίς συνέπειες.
Βρισκόμαστε, λοιπόν, σε μια εποχή που η παγκόσμια πολιτική ξαναγίνεται μάχη ιδεών, αλλά όχι με όρους ιδεολογίας του 20ού αιώνα. Η νέα σύγκρουση είναι μεταξύ ανοιχτών και κλειστών κοινωνιών, μεταξύ θεσμικής νομιμότητας και αυταρχικού κυνισμού. Κι όσο οι ΗΠΑ επιλέγουν να γέρνουν επικίνδυνα προς τον δεύτερο πόλο, η ελπίδα διατηρείται σε μια γηραιά, αλλά ακόμα σκεπτόμενη, Ευρώπη.
