Του Πατριάρχη
Κάθε φορά που πλησιάζουν εκλογές, προκύπτει ένα δύσκολο αλλά απολύτως πραγματικό ερώτημα. Είναι πράγματι η αστική Δημοκρατία το καλύτερο πολίτευμα ή είναι απλώς το λιγότερο επικίνδυνο από όσα δοκίμασε ο άνθρωπος στην ιστορική του διαδρομή;
Το ερώτημα δεν προκύπτει από περιφρόνηση προς τη Δημοκρατία, αλλά τίθεται ακριβώς επειδή η Δημοκρατία επιτρέπει την αμφισβήτησή της και αυτό είναι και το μεγαλείο της. Μπορείς να τη δοκιμάζεις, να την κρίνεις, να την καταγγέλλεις, να την αμφισβητείς, χωρίς να φοβάσαι ότι την επόμενη ημέρα θα βρεθείς απέναντι σε έναν μηχανισμό καταστολής και ισοπέδωσης. Τα αυταρχικά καθεστώτα δεν έχουν τέτοιες ευαισθησίες. Εκεί η αμφιβολία θεωρείται ύποπτη και η κριτική, τουλάχιστον εχθρική πράξη ή λόγος να «γλιστρήσεις» από παράθυρο.
Η Δημοκρατία όμως έχει και μια εγγενή, βασανιστική αντίφαση. Στην κάλπη, η ψήφος του πολίτη που διαβάζει, ενημερώνεται, συμμετέχει, αμφιβάλλει και αντιλαμβάνεται τη λειτουργία των θεσμών έχει την ίδια ακριβώς αξία και βαρύτητα με τη ψήφο εκείνου που αποφασίζει από θυμό, άγνοια, φανατισμό, άγνοια ή ευκολία. Η κάλπη δεν ζητάει από κανέναν αποδείξεις πολιτικής ωριμότητας, δεν ξεχωρίζει τον ενημερωμένο από τον αδιάφορο, τον υπεύθυνο από τον ευκολόπιστο και τον πολίτη από τον οπαδό.
Αυτό προφανώς είναι ενοχλητικό και πρέπει να είναι ενοχλητικό, γιατί μια κοινωνία που παύει να προβληματίζεται για την ποιότητα της πολιτικής της κρίσης έχει ήδη αρχίσει να συνηθίζει την παρακμή της. Δεν είναι μικρό ζήτημα να έχουν την ίδια βαρύτητα η τεκμηριωμένη άποψη και το σύνθημα, η πολιτική συμμετοχή και η περιστασιακή αγανάκτηση, η γνώση και η άγνοια, αλλά είναι το τίμημα της ισότητας στην πολιτική διαδικασία.
Από αυτή την ανοιχτή πόρτα της Δημοκρατίας περνούν και όσοι την τιμούν και όσοι την υπονομεύουν. Αναδεικνύονται σοβαροί πολιτικοί, αλλά και λαϊκιστές. Άνθρωποι που σέβονται τους θεσμούς, αλλά και άλλοι που τους επικαλούνται μόνο όταν τους βολεύουν. Πολίτες με αίσθηση ευθύνης, αλλά και δημαγωγοί που κτίζουν καριέρες πάνω στον θυμό, στην καχυποψία και στην περιφρόνηση κάθε κανόνα.
Η Δημοκρατία έχει το παράδοξο να δίνει βήμα ακόμη και στους εχθρούς της, επιτρέποντας τους να εκλέγονται, να μιλούν, να καταγγέλλουν, να αμφισβητούν και να χρησιμοποιούν τις ελευθερίες που οι ίδιοι θα περιόριζαν αν κάποτε αποκτούσαν την δύναμη να το πράξουν. Δεν πρόκειται για αφέλεια αλλά για συνειδητή επιλογή ενός πολιτεύματος που προτιμά τον κίνδυνο της ελευθερίας από τη βεβαιότητα της καταστολής.
Το λάθος αρχίζει όταν η απογοήτευση από τη Δημοκρατία μετατρέπεται σε νοσταλγία για «ισχυρές λύσεις». Η Ιστορία έχει δείξει, με τρόπο οδυνηρό, ότι κάθε φορά που κάποιος υπόσχεται να απαλλάξει την κοινωνία από τα βάρη της ελευθερίας, στο τέλος απαλλάσσει πρώτα τους πολίτες από τα δικαιώματά τους. Η περιφρόνηση προς τον «αδαή λαό» μπορεί εύκολα να γίνει άλλοθι αυταρχισμού. Και τότε το πρόβλημα δεν είναι πλέον η κακή επιλογή στην κάλπη αλλά η απουσία κάλπης με πραγματικό νόημα.
Η απάντηση λοιπόν δεν είναι λιγότερη Δημοκρατία. Είναι καλύτερη Δημοκρατία, με παιδεία που δημιουργεί πολίτες και όχι απλώς ψηφοφόρους, με ενημέρωση που ελέγχει την εξουσία και δεν υπηρετεί μηχανισμούς και με θεσμούς που αντέχουν στην πίεση των κομμάτων, των συμφερόντων και της κοινής γνώμης. Επίσης με Δικαιοσύνη που δεν φοβάται τα ισχυρά ονόματα και με πολιτικό προσωπικό που γνωρίζει ότι η εξουσία είναι ευθύνη, όχι σκηνή προσωπικής προβολής.
Η αστική Δημοκρατία είναι ατελής, κουραστική και συχνά απογοητευτική. Επιτρέπει λάθη, ανέχεται υπερβολές, δίνει χώρο σε πρόσωπα που δεν τον αξίζουν και καμιά φορά επιβραβεύει εκείνους που ξέρουν να χειρίζονται καλύτερα το ένστικτο από τη λογική. Όμως αυτή η ατέλεια είναι προτιμότερη από την ψυχρή τελειότητα των καθεστώτων που αποφασίζουν αντί των πολιτών για το «καλό» τους.
Επανέρχομαι λοιπόν στο αρχικό ερώτημα. Είναι η Δημοκρατία το καλύτερο πολίτευμα; Κατηγορηματικώς ναι. Όχι επειδή εγγυάται σοφές επιλογές, όχι επειδή αποκλείει τους δημαγωγούς, τους διεφθαρμένους ή τους πολέμιούς της, αλλά επειδή παραμένει το μόνο πολίτευμα που επιτρέπει στην κοινωνία να διορθώνει τα λάθη της χωρίς να γκρεμίζει την ελευθερία της. Μέχρι σήμερα, κανείς δεν επινόησε κάτι καλύτερο και όποτε κάποιοι ισχυρίστηκαν ότι το βρήκαν, η ανθρωπότητα πλήρωσε ακριβά την αυταπάτη τους.
