Του Πατριάρχη
Η τεχνολογία είναι ίσως η μεγαλύτερη απόδειξη ότι ο άνθρωπος, όταν αποφασίσει να χρησιμοποιήσει το μυαλό του για κάτι περισσότερο από το να κάνει «βιντεούθκια» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μπορεί να κάνει θαύματα. Μπορεί να ενώσει ηπείρους, να σώσει ζωές, να ανοίξει δρόμους στην επιστήμη, να οργανώσει κράτη, να επιταχύνει διαδικασίες, να δώσει πρόσβαση στη γνώση σε ανθρώπους που κάποτε δεν θα είχαν ούτε την ευκαιρία ούτε τα μέσα.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η τεχνολογία είναι θεότητα, ούτε ότι όποιος πατάει τρία κουμπιά μετατρέπεται ξαφνικά σε σοφό, ειδικό, στρατηγό, οικονομολόγο, συνταγματολόγο, παιδαγωγό και θεραπευτή της ανθρωπότητας. Αν ήταν έτσι, θα είχαμε λύσει όλα τα προβλήματα του κόσμου από την ημέρα που ανακαλύφθηκε το Wi-Fi. Αντιθέτως, πολλοί απέκτησαν σύνδεση υψηλής ταχύτητας και άποψη χαμηλής κατανόησης.
Η τεχνολογία δεν γεννήθηκε μόνη της. Δεν ξύπνησε ένα πρωί μέσα σε ένα εργαστήριο και αποφάσισε να εξελιχθεί. Πίσω της βρίσκονται άνθρωποι, μυαλά που κουράστηκαν, άνθρωποι που διάβασαν, απέτυχαν, ξαναδοκίμασαν, έκαναν λάθη, διόρθωσαν, φαντάστηκαν κάτι που δεν υπήρχε και το έφεραν πιο κοντά στην πραγματικότητα. Η τεχνολογία είναι παιδί της ανθρώπινης γνώσης και όχι υποκατάστατό της.
Σε μια εποχή όπου η οθόνη δίνει την ψευδαίσθηση παντογνωσίας, πολλοί μπερδεύουν την πρόσβαση στην πληροφορία με την κατοχή γνώσης. Άλλο να βρίσκεις κάτι και άλλο να το καταλαβαίνεις. Άλλο να αντιγράφεις μια απάντηση και άλλο να ξέρεις πώς προκύπτει. Άλλο να χρησιμοποιείς ένα εργαλείο και άλλο να νομίζεις ότι το εργαλείο σε έχει μετατρέψει σε άνθρωπο με κρίση.
Η τεχνολογία μπορεί να συγκεντρώνει δεδομένα, να τα ταξινομεί, να τα αναλύει και να τα παρουσιάζει. Μπορεί να επεξεργάζεται όσα ήδη υπάρχουν, μπορεί να αναζητά μοτίβα, να εντοπίζει ομοιότητες, να προσφέρει πιθανές λύσεις και αυτό είναι εντυπωσιακό και χρήσιμο. Μάλιστα σε πολλές περιπτώσεις είναι αναγκαίο.
Η τεχνολογία όμως δεν έχει μνήμη ζωής, δεν έχει ένστικτο, δεν έχει ντροπή και δεν έχει ευθύνη. Δεν έχει εκείνη τη σιωπηλή γνώση που αποκτά ο άνθρωπος όταν έχει δει πράγματα να γκρεμίζονται μπροστά του, όταν έχει κληθεί να πάρει απόφαση με κόστος, όταν έχει αισθανθεί το βάρος μιας επιλογής πάνω σε άλλους ανθρώπους. Η μηχανή μπορεί να υπολογίσει, αλλά δεν μπορεί να πονέσει. Μπορεί να προσομοιώσει συναίσθημα, αλλά δεν μπορεί να το βιώσει και όσο κι αν κάποιοι ενθουσιάζονται με τα νέα παιχνίδια, ας μη βιαστούν να αναθέσουν στην ψυχρή επεξεργασία αυτό που απαιτεί ανθρώπινη κρίση.
Ακόμα και όταν μια μηχανή εμφανίζεται να λειτουργεί «συναισθηματικά», αυτό συμβαίνει επειδή κάποιος άνθρωπος την προγραμμάτισε να το κάνει. Κάποιος της έδωσε λέξεις, κάποιος της έμαθε να αναγνωρίζει ύφος, τόνο, πιθανές αντιδράσεις κλπ. Η μηχανή δεν συγκινείται, δεν θυμάται τη μάνα της, δεν φοβάται την απώλεια και δεν έχει ξενυχτήσει αγωνιώντας για σχολικές εξετάσεις ή για το παιδί που ψήνεται στον πυρετό. Δεν έχει δει έναν άνθρωπο να καταρρέει επειδή μια απόφαση, ένας νόμος, μια πολιτική, μια καθυστέρηση του άλλαξαν τη ζωή.
Η τεχνολογία δεν έχει ψυχή και αυτό δεν είναι ρομαντική υπερβολή. Είναι το όριο που κάποιοι βολικά ξεχνούν.
Ιδίως όσοι ανακάλυψαν ξαφνικά ότι η τεχνολογία μπορεί να τους δώσει κύρος χωρίς να τους ζητήσει κόπο. Υπάρχει μια νέα κατηγορία ανθρώπων, με αρκετούς εκπροσώπους και στην πολιτική, που νομίζουν ότι επειδή μπορούν να χειριστούν μια πλατφόρμα, μπορούν και να χειριστούν την κοινωνία, θεωρούν ότι επειδή ένα σύστημα τους βγάζει απαντήσεις, έγιναν κάτοχοι γνώσης, επειδή ένα πρόγραμμα τους οργανώνει αριθμούς, απέκτησαν εμπειρία, επειδή ένα εργαλείο παράγει κείμενα, απέκτησαν σκέψη και επειδή μια εφαρμογή τους φτιάχνει εικόνα, απέκτησαν περιεχόμενο.
Κάπως έτσι φτάσαμε να βλέπουμε ανθρώπους που δεν έχουν διαβάσει σοβαρά ούτε μια σελίδα πολιτικής ιστορίας ή φιλοσοφίας, να μιλούν για ψηφιακή διακυβέρνηση σαν να κρατούν τα κλειδιά του μέλλοντος. Ανθρώπους που δεν έχουν κάνει ούτε ένα μεροκάματο να μιλούν για μεταρρυθμίσεις με την ευκολία του τουρίστα που δείχνει σε ντόπιους πού πέφτει η πλατεία Ελευθερίας. Ανθρώπους που μπερδεύουν την ταχύτητα με την ποιότητα, την εφαρμογή με τη λύση και το σύνθημα με τη στρατηγική.
Η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει την πολιτική, μπορεί να κάνει το κράτος πιο γρήγορο, πιο διαφανές και πιο λειτουργικό. Μπορεί να περιορίσει την ταλαιπωρία του πολίτη, να κόψει δρόμους στη γραφειοκρατία, να αποκαλύψει στρεβλώσεις, αλλά δεν μπορεί να αντικαταστήσει την πολιτική ευθύνη. Δεν μπορεί να γεννήσει όραμα σε μυαλά που δεν έχουν και δεν μπορεί να χαρίσει σοβαρότητα σε ανθρώπους που αντιμετωπίζουν τη δημόσια ζωή σαν σκηνή τσίρκου.
Οι «αδαείς των καιρών μας» νομίζουν ότι επειδή μπορούν να ανασύρουν δεδομένα σε δευτερόλεπτα, απέκτησαν ξαφνικά την πολιτική οξυδέρκεια ενός Μακιαβέλι ή τη σοφία ενός Πλάτωνα. Αγνοούν ότι η πολιτική πράξη απαιτεί ένστικτο, ιστορική μνήμη και, πάνω από όλα, συναίσθημα και φαντασία.
Η φαντασία παραμένει ανθρώπινη υπόθεση και δεν είναι το ίδιο με την αυθαιρεσία. Είναι η ικανότητα να βλέπεις πέρα από το ήδη γνωστό, να συνδέεις εμπειρίες, να διακρίνεις κινδύνους, να δημιουργείς λύσεις εκεί όπου τα έτοιμα εργαλεία δεν φτάνουν. Η τεχνολογία δουλεύει με ότι της δόθηκε, ενώ ο άνθρωπος μπορεί να ψάξει αυτό που δεν υπάρχει ακόμα. Μπορεί να αμφισβητήσει, μπορεί να επινοήσει, μπορεί να νιώσει ότι κάτι, παρότι φαίνεται σωστό στα δεδομένα, είναι λάθος για την κοινωνία.
Αυτό δεν είναι τεχνοφοβία (μια και έγινε του συρμού ότι τελειώνει σε φοβία). Είναι σεβασμός στην τεχνολογία, ακριβώς επειδή δεν την αντιμετωπίζουμε σαν φτηνό μαγικό ραβδί. Τα εργαλεία αξίζουν όταν βρίσκονται στα χέρια ανθρώπων που ξέρουν να τα χειρίζονται. Το πιο εξελιγμένο σύστημα, στα χέρια ενός αδαούς με αυτοπεποίθηση, μπορεί να γίνει απλώς πιο γρήγορος τρόπος παραγωγής ανοησίας. Και η ανοησία, όταν αποκτήσει ψηφιακή ταχύτητα, δεν γίνεται σοφία, γίνεται απλώς πιο επικίνδυνη.
Ο άνθρωπος δημιούργησε την τεχνολογία για να τον υπηρετεί και όχι για να κρύβεται πίσω της. Για να αυξάνει τις δυνατότητές του και όχι για να συγκαλύπτει την άγνοιά του. Για να φωτίζει τη σκέψη του και όχι για να αντικαθιστά την παιδεία, την εμπειρία και τη συνείδηση.
Η εποχή μας χρειάζεται τεχνολογία, πολύ περισσότερη και πολύ καλύτερη. Χρειάζεται όμως και ανθρώπους που να ξέρουν τα όριά της, που να καταλαβαίνουν ότι η γνώση δεν κατεβαίνει με ενημέρωση λογισμικού.
Κυρίως, χρειάζεται ανθρώπους με αίσθηση ευθύνης, με συναίσθημα, με εμπειρία, με μνήμη, με σεμνότητα απέναντι σε όσα δεν ξέρουν. Το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία, είναι οι άνθρωποι που τη χρησιμοποιούν για να πείσουν τους άλλους ότι έγιναν ξαφνικά κάτι περισσότερο από αυτό που είναι. Η μηχανή μπορεί να απαντήσει, ενώ ο άνθρωπος πρέπει ακόμη να σκέφτεται και αυτό, για ορισμένους, παραμένει η πιο δύσκολη εφαρμογή.
