Του Πατριάρχη
Η «συλλογική σοφία» του λαού είναι από τις φράσεις που ακούγονται συχνά και ιδίως σε κάθε προεκλογική περίοδο, γιατί κάποιος πρέπει να χαϊδέψει τα αυτιά του λαού. Συνήθως ακούγεται με ύφος σχεδόν θρησκευτικό, σαν να πρόκειται για πολιτικό Ευαγγέλιο, στο οποίο απαγορεύεται η αμφιβολία. Ο λαός, λένε, ξέρει, ο λαός αποφασίζει, ο λαός δεν κάνει λάθος.
Ωραία όλα αυτά, μέχρι να θυμηθούμε πόσες φορές ο ίδιος λαός, με την ίδια σοφία, επέλεξε ανθρώπους που αργότερα κατήγγειλε ως ανίκανους, διεφθαρμένους, επικίνδυνους ή απλώς ανεπαρκείς. Εκτός κι αν δεχθούμε ότι η κάλπη έχει πάντα δίκιο τη νύχτα των εκλογών και αρχίζει να κάνει λάθος μόλις ξημερώσει. Βολικό, αλλά λίγο παιδικό.
Η δημοκρατία επιβάλλει απόλυτο σεβασμό στη λαϊκή ετυμηγορία και αυτό είναι αδιαπραγμάτευτο. Η πλειοψηφία αποφασίζει και οι θεσμοί οφείλουν να εφαρμόζουν τη βούλησή της. Άλλο όμως ο σεβασμός στην απόφαση και άλλο η θεοποίησή της. Η επιλογή των πολλών δεν είναι εξ ορισμού σοφή, ούτε η μειοψηφία είναι εξ ορισμού ανόητη. Η ιστορία, είναι γεμάτη παραδείγματα λαών που παρασύρθηκαν, θύμωσαν, γοητεύτηκαν, εξαπατήθηκαν ή απλώς αδιαφόρησαν. Η ψήφος είναι δικαίωμα, αλλά δεν είναι πιστοποιητικό ορθότητας.
Αυτό δεν μειώνει τη δημοκρατία, αλλά αντιθέτως, την καθιστά πολύ σοβαρή υπόθεση. Η δημοκρατία δεν είναι το πολίτευμα που εγγυάται πάντα τις σωστές αποφάσεις. Είναι όμως το πολίτευμα που δίνει στον λαό την ευθύνη των αποφάσεών του. Όταν οι επιλογές είναι σωστές, η κοινωνία επωφελείται και όταν είναι λανθασμένες, πληρώνει τον λογαριασμό, με ακρίβεια, κακή διοίκηση, θεσμική φθορά, χαμένες ευκαιρίες και πρόσωπα που ανακαλύπτουν ξαφνικά πως το κράτος δεν είναι τηλεοπτικό πάνελ.
Γι’ αυτό τον λόγο έχει και μια δόση υποκρισίας η εύκολη καταγγελία του «συστήματος». Το σύστημα δεν φύτρωσε μόνο του και δεν το έφερε κάποιος με κοντέινερ στο λιμάνι της Λεμεσού ούτε το εγκατέστησε μυστική οργάνωση Ροδόσταυρων. Το σύστημα είναι σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα επιλογών, ανοχών, συναλλαγών, βολεμάτων, μικρών και μεγάλων συμβιβασμών. Είναι οι άνθρωποι που ψηφίστηκαν, οι νοοτροπίες που επιβραβεύτηκαν, οι ευκολίες που έγιναν συνήθεια, οι ευθύνες που μετατέθηκαν σε κάποιον αόρατο τρίτο. Όταν λοιπόν σήμερα κάποιοι εμφανίζονται ως τιμωροί του κατεστημένου, καλό είναι να θυμόμαστε ότι πολλές φορές το κατεστημένο δεν φοβάται τους τιμωρούς, γιατί τους απορροφά, τους χρησιμοποιεί ή τους βλέπει να αποτυγχάνουν με κόστος, επειδή μπέρδεψαν την αγανάκτηση με την ικανότητα.
Η οργή είναι κατανοητή, αλλά η εκδίκηση δεν είναι πολιτικό σχέδιο. Μπορεί να προσφέρει στιγμιαία ικανοποίηση, όπως το να σπας ένα πιάτο επειδή δεν σου άρεσε το φαγητό, αλλά το πρόβλημα είναι ότι μετά μένεις και νηστικός και μετά πρέπει να καθαρίσεις και το πάτωμα.
Η ψήφος τιμωρίας μπορεί να έχει νόημα όταν συνοδεύεται από κρίση, αξιολόγηση και στοιχειώδη αίσθηση ευθύνης. Όταν όμως γίνεται τυφλή εκτόνωση, υπάρχει κίνδυνος να αντικατασταθεί η μετριότητα με χειρότερη μετριότητα, η ανεπάρκεια με θράσος και η αυταπάτη με τραγωδία.
Η δημοκρατία δεν ζητά από τον πολίτη να είναι αλάνθαστος, του ζητά όμως να συμπεριφέρεται ως ενήλικος. Να ξέρει ότι η κάλπη δεν είναι κουτί παραπόνων, ούτε μηχανισμός ψυχολογικής εκτόνωσης. Είναι πράξη ευθύνης και η λεγόμενη «συλλογική σοφία» αποκτά αξία μόνο όταν οι πολίτες δεν ψηφίζουν σαν πελάτες που θέλουν έκπτωση, σαν οπαδοί που ζητούν εκδίκηση ή σαν θεατές που ψάχνουν θέαμα. Ψηφίζουν ως άνθρωποι που γνωρίζουν πως την επόμενη μέρα θα ζήσουν με το αποτέλεσμα.
Αυτό είναι το μεγαλείο αλλά και η αυστηρότητα της δημοκρατίας. Δεν μας προστατεύει από τα λάθη μας.
Μας επιτρέπει να τα κάνουμε ελεύθερα και μετά μας αναγκάζει να τα υποστούμε και ίσως εκεί να βρίσκεται η πραγματική σοφία, όχι στο ότι ο λαός έχει πάντα δίκιο, αλλά στο ότι κάποτε μαθαίνει, έστω αργά, από το κόστος των επιλογών του.
